âdemin kizlarindan biri

Kişisel* ne demektir, biraz üstüne gidelim ve “kişisel olmayan bir bakış açısı” var mıdır, düşünelim biraz.

Kişi, günlük dilde bilinçsiz kullanılırken bile aslî anlamına gönderilerek kullanılır. Bu aslî anlam özne ve eyleyen bedenin buluştuğu hukukî bir terimdir. Yaptıklarından ötürü suçlanabilecek veya takdir edilebilecek biri varsa o da kişidir. Fikirlere sahip olabilen ve fikirlerini bir takım kabul edilmiş veya tartışmalı dayanaklarla savunabilen biri yine kişidir. Bir hayvanın diğer hayvanı öldürmesine cinayet denmez. Akıl sahibi her özne kişidir ve eylediklerinden sorumludur. Bu sorumluluklar arasında sözlerinin varacağı noktayı hesaplamak da vardır. 

Birileri bir yazıyı “kişisel” olmakla nitelediği zaman oradaki niyetin aslında “bu yazıya şüpheyle yaklaşıyorum, şüphe etmekle kalmıyorum, ilan ediyorum ki bu yazı görecelidir, aslında her şey görecelidir” olduğu söylenebilir ve bu türden bir nitelemenin eleştirel boyut taşıyan her yazıyı geçersizleştirmek niyeti vardır, temelde safiyane bir niyet taşısa bile buradaki çaba edebiyat adına bir kötülüktür. Çünkü edebiyat kesin yargılar, nihai anlamlarına ulaşılmış ve kapatılmış bir takım kararlarla yürümez. Her eser, her zaman tartışmaya açıktır. Kimsenin bu tartışmalara sınır getirme, bir yargıyı beğenmediği zaman “ay o senin görüşün” tonunda ve laubaliliğinde “o senin fikrin” deme hakkı yoktur, ha diyen demeye devam ediyor, ama “peki senin fikrin ne, yaz bakalım mevzu dışına çıkmadan ve çürüt benim fikirlerimi” denir bu durumda.

Bakış açısının kökünde “bakan” vardır, yani eyleyen, “kişi”. Bu kişi “mutlak anlamda nesnel” olmayıp her zaman yaptığı işe inandığı ve birikiminin onu getirdiği düzeyden bakar. Nesnellikle ilgili ortalığı gürültüye boğanlar aslında kendilerinden yanadırlar çoğunlukla. Kişi ise kişiselliğine dibine kadar gömülmüş olmamak ve başka eleştirilere kulak vermek zorundadır. Ama kişisellik tıpkı yoğunluğu kişiye göre değişen bir sıvı gibidir. Kendileriyle aşırı meşgul olanlar bataklığa dönüşebilir. Yüzme mahareti orda para etmez. Bunun örneklerini görüyoruz. 

Yani ortaya habire kişisel bakış açısı, dibine kadar nesnel olmak.. gibi ne dediği anlaşılmayan, ölçülmesi imkansız, anlamsız laf salataları yığmanın edebiyata bir faydası yok, birilerine faydası olabilir ama geçici.

Kişi olmak eyleyen olmak demektir. İnsanın eyleme yetisi, teorik bir yetenek değildir, tam da bu nedenle belirlenmiş değildir, kişisellikten azade değildir. Sonuçları öngörülemez bir alanda devinir eyleme yeteneği. Böylelikle bilimsel buluşlar yapılmış, insanlık bunca yolu kat etmiş ve büyük eserler böyle verilmiştir.  

Ben de eyliyorum ve bir kişiyim. Yazdığım her yazı ise bugüne değin şiire dair biriktirdiğim bütün fikir tecrübe zevk vb. ne varsa onlara dayanarak yazılmıştır, birçok yazım gibi. Elbette eleştiri göreneğini hesaba katarak ve hiza alarak. Bana rastgele açık bırakılmış ve bir elin tutmadığı bir fotoğraf makinesi ve kamera dışında “kişisel olmayan bir bakış açısı” gösterebilirse biri sevinirim. Ya da oturup hep birlikte bir edebiyat mevzuatı oluşturalım, yazı işini de iş takipçilerine yaptırırız artık.

*Kişisel şu paragraftan alınmış bir sözcüktür. “Dergide Hayriye Ünal'ın Haydar Ergülen şiiri üstüne yazdıkları da çoğu kişinin ilgisini çekecektir. 'Haydar Ergülen şiirleri bizi niçin sarsmıyor?' başlıklı yazı, kişisel bir bakışı yansıtsa da haklı sorular soruyor ve Ergülen şiiri üstüne bugüne kadar yazılanların derinliksizliğine gönderme yapıyor. Ama bu şiirin sarstığı insan sayısının hayli fazla olduğunu da söylemeden geçmemeli. (17 Kasım 2009, Zaman gazetesi, imzasız bir yazıdan)

ğ dergisi ve ş dergisi peş peşe gelince dikkatimi çekti dergi isimleri. şu sıra beyaz manto’ları topluca okurken de oğuz atay’ın o muhteşem öyküsünü yad etmekteydim ki dergi isminin aslında oldukça önemli olduğunu bir kez daha fark ettim. önceden a dergisi vardı, yani varmış. benden çok önce. k diye edebiyat magazin dergisi çıkıyor, bazı yazar arkadaşlarım eşleri kızları okusun diye de alıyor. e dergisi vardı önceden bol fotoğraflı. p dergisi çıkmaya devam ediyor mu takip etmedim hiç. v diye bir magazin dergisi var galiba. çn var. ama onun açılımı var. dergi adları gelip harfe dayandı diyebiliriz.

hece, kelime, sözcükler, yazı diye dergi adları da oldukça fazla. nokta, bir nokta, üç nokta, virgül, ünlem, parantez… içerikleri ve kaliteleri söz konusu olmamak üzere elbette, hiçbirinden bir isim fikri olarak hoşlanmadığımı söyleyebilirim. belki h dergisi olsa hoşlanabilirdim, adımın baş harfi diye, ama öyle bir dergi de varmış zaten, kürtçe bir dergi.

elma, nar gibi meyve adlarından hele hiç hazzetmiyorum.

dergi veya site adı önemli. sayılardan elde edilen isimler nispeten iyi. onaltıkırkbeş uzun olmasa fena bir isim değil mesela. üç çiçek üç adet çıktığı için yerini bulmuş gibi. yedi iklim hem yedi sayısının örfi yükü hem de iklim sözcüğünün köhne etkisi yüzünden kaybediyor. 

pusula, diriliş, güney, büyük doğu, doğu batı, yönelişler, şehrengiz, kaşgar, özgür edebiyat, araf, mizan, öteki siz, dergâh vb. gibi “aşırı” anlamlı olanlar fazla buyurgan geliyor bana. yönlendirici olmayacak isim dediğin. ama büyük doğu zamanı için çok doğru bir isim gibi görünüyor. bu da önemli.

başına “yeni” sıfatı getirilen isimlere veya yabancı dilde konan isimlere hiç girmeyeyim. latince olan cogito ve conatus istisna sayılabilir. şair çalışıyor eğer türkçe bu şekliyle kullansaydı adını son derece güzel olurdu.

alan, yordam, dönem, varlık gibi isimlerse tuhaf bir nötrlüğe sahipler. merdiven, mühür, bumerang gibi nesne isimleri de öyle. ipek dili edebiyata hak etmediği bir yumuşaklık veriyor.

vakit veya zaman adlarını kullanmak da fena halde demode artık. ikindi yağmuru, ikindi, aylık dergi , ay vakti vb. akşam ve sabah nedense gazetelere konmuş. günlük devinimi anımsattıkları için olsa gerek. bir istisna: geniş zamanlar bence iyi bir dergi adıydı. sonsuzluk ve bir gün fena bir isim sayılmaz ama fazla uzun.

renkleri kullanmaksa son derece basit bir seçim. turuncu, mavi, mor taka, mavi yeşil, gri, kırmızı… siyahî zencileri anımsattığı için istisna edilebilir.

devinim, halkın dostları gibi devrimci isimler nedense bana çok güzel geliyor ama bu tarzın bütün olasılıkları kullanılmış sanki.

edebiyat, edebiyat dostları, şiir sanatı, şiirlik, şiiri özlüyorum, şiir atı,  dize, türk edebiyatı gibi konusunu vurgulayan isimler duruma göre değişkenlik arzediyor. şiir atı tahta atı anımsatıyor, hoş.

öküz, akatalpa, broy, ağır ol bay düzyazı, poetikhars ilginçlikten kurtarıyor.

son kişot, son at sözcük oyunu nedeniyle bir an ha dedirtiyor ama yeterli değil.

karagöz içeriğine ters şekilde geleneksel bir değere atıfta bulunuyor. ama deyim olarak karagözlülüğü anımsatınca kulağa hoş gelebilir.

hayvan isimleri de ilginç olabilir, öküz, gergedan veya tay gibi tek başına değil ama.

0derece, zinhar, altyazı, yasakmeyve, beyaz manto, ücra, karayazı, izdiham, hayalet gemi, son duvar, heves, ludingirra, başıbozuk, atlılar, gerçek hayat, (biraz) hariçten gazel –yine içerikleri hiç söz konusu olmaksızın- sevdiğim dergi adları diyebilirim. şiir gibi oldu ha! sevdiğim dergi adları gibi.                    

(...)
         Saçları Vardır Aşkın (2000), Âdemin Kızlarından Biri (2003) ve Sert Geçecek Bu Kış (2006) adlarını taşıyan üç şiir kitabı yayımlayan Hayriye Ünal (1973); adını çoksesli şiir poetikasının tartışmaya yol açan savlarıyla duyurdu son dönemde. Yeniliği ve arayışı önemseyen; diri, enerjik ve epizodik şiirler yazdı.

Algı ve biçem yönünden çok yönlü, çok boyutlu bir nitelik taşıdığı söylenebilir Hayriye Ünal şiirinin. “Mensur şiir, lirik tarz, epik şiirin bazı teknikleri, dramatik monologlar, bir isyan ahlâkıyla örtüşen kara şiir” türünden deneyimlere açıktır. Zaman zaman yapısal disiplinden uzaklaşmış gibi görünen; fakat -Orhan Kahyaoğlu’nun belirlemesiyle- iklimi ve coğrafyası daima geniş, tarih ve mitolojiye göndermelerle ve aynı zamanda bozgunculuklarla dolu bir şiirin örneklerini verir. Şiirin gövdesine yayılıp onu ayağa kaldıran ses, sempati uyandırmaktan çok irkiltici ve hırpalayıcıyıdır. Atak ve hatta saldırgandır. Şair kendine uygun biçimler aramaktan ve genel beğeniyi sarsmaktan, onun dışına çıkmaktan da hoşlanır. Ses ve anlam rastlantılarının peşine düşmek yerine, onları amacı için dönüştürmeyi önemseyen bir tutuma sahiptir hep.

Ünal, sürekli bir “challenge - meydan okuma” tavrı içinde görünür ki bu söz konusu dönemin şiirinde farklı ve önemsenmesi gereken bir şeydir. Kimi büyük romancıların özelliği olarak öne çıkan ve değişen zamanın ve değişen insanın dünyasını tam da değişme krizleri içindeyken kavramaya çalışan bir dikkatle yazmıştır. Ünal’ın şiirde yapmak istedikleri Turgut Uyar’la ilgili bir uygulama olarak yazdığı “Bir Poetika Önerisi” başlıklı yazısında önerdiği “çoksesli şiir” tutumuna uygun düşmektedir. (Bkz. Hece 113)

Şiirde, kişisel bir evren ve yasa oluşturma uğraşı veren Hayriye Ünal’ın şiirlerinin arka planında, bir sistem yaratma gayretini körükleyen yoğun bir ihtiras sezilmektedir. Ayrıca, deformasyon yoluyla, düşüncenin alışılmış yolunu bozup anlık irkilmelerle duyguları canlı tutmak, bu şiirin amaçlarından biri olarak öne çıkmıştır. Olup bitenlerden hoşnutsuzluk, eleştirel bir duruşla bütünleşir. Tarih bilinci de bu şiiri biçimlendiren temel dinamik olarak sık sık karşımıza çıkar. Bu şiirlerin tarihle ilişkisi onu hep sorgulamaya hatta daha ileri giderek itham etmeye yöneliktir. Bu sorgulama ve ithamı belirleyen etik zemini mustazaf ve müstekbir ayrımında kurgular ve zayıf olanın yanında yer alır. Buna ilişkin somut ilk gösterge ilk kitabında yer alan “le Poeme Noir” (Kara Şiir) şiiridir. Sonraki kitaplarında sürekli bir tekvin durumunu şiire getirmeye değer bulan şair, geniş sözcük dağarı ve zengin içerikli şiirleriyle döneminin ilgi çekici şairlerinden biri olarak temayüz etmiştir. (...)

(Tamamı Karagöz dergisinin 9. sayısında yayımlanan yazının Hayriye Ünal bölümü)

“Aşk, öznenin arzusuna bağlanmasıdır, erotizmle şefkatin birleşmesidir; öbürü’nü aynı zamanda hem arzulanan bir nesneye hem de bir özneye dönüştürür; aynı zamanda hem bir olmayı hem de mesafe koymayı gerektirir. Uzun zaman aşkı, yürekleri delen bir oku atan tanrı olarak gördük. Bu imge, dünyanın büyüsel bir biçimde tasarlanmasının tüm biçimleriyle birlikte eriyip gittiğinde, aşkı arzuyla özdeşleştirdik. Artık aşk tepemize düşmüyor, kendimizin en karanlık yerinden geliyordu, duygudan çok itki, fikirden çok heyecandı. Bu, bireyciliğin utkusuna ve kutsal olana yapılan her tür gönderinin yok olmasına tekabül ediyordu. Ama her şey arzu değildir ve ayrılığın ya da yitirmenin acısı yalnızca hazdan yoksun kalmayla açıklanamaz. Aşk, yalnızca ilişkinin başında mevcut olan, ilişkinin açılışını yapan şey değildir, aynı zamanda da ilişkinin yarattığı şey –er ya da geç- yüklendiği, hem birleşmeye davet eden arzuyu, hem de öbürü’nün Özne olarak kabulünü bir araya getirme olanağı yaratan, anlamdır. Bu, ayrılıklara, çatışmalara, yaşamın dayattığı çeşitli sınamalara birlikte verilen yanıtın yarattığı ya da yok ettiği bir birliktir. Nasıl ki birey Özne değilse ama başına gelenler dolayımıyla kendini bulabildiği takdirde özneye dönüşürse, insan da bir anda âşık olmaz, zamanla âşığa dönüşür. Arzusuz ve karşısındakini kabullenmeden aşk olmaz, ama yaşam öyküsü olmadan, düşmanlığa ve yitime direniş olmadan da aşk olmaz. İşte bu nedenle, özellikle de batı geleneğinde aşk ölümle bir görülür, çünkü gerçekten de yaşamın karşıtıdır, arzunun ötesindedir ve arzuyu, arzulayan Özne’ye dönüştürür –bunu da, o öznenin arzusunu olanaksız kılma pahasına yapar-.” (Touraine)

TRISTAN VE ISOLDE


sade, basit, öz, aşk, ölüm, şiir, acıklı, romantik... tam çelişki.
ünlü aşklar sırf edebiyat için yaşanmış gibidir, yaşanmışsa tabii. hiç öyle olmadıklarını düşünmek üzücü. dünyanın herhangi bir yerinde anlatıldığı kadar derinlikli, yaşayanın da onu aynı anda görüyor olması ilginç olurdu, olsun istiyor insan. ama aşk göstergeleri yayan bir kaynağın çoğunlukla bu göstergelere hakim olmayışı, bu göstergelerin hiçbir zaman sahibi olmamış olması ilk kez aşık olanda sonradan büyük düş kırıklığı yaratır. fakat aynı kişi ikinci defasında göstergeleri izler ve kaynağın bu aşkın dışında olduğunu bilir, hep bilir. bir başka deyişle, aşk hep tek kişiliktir, bütün destanlar, filmler tersini söylese de.   
ünlü olmayanları zaten bilemiyoruz, bildiklerimizin çok üstünde ama dil yetisinin berisinde kalanlar var bir de.   
tüm bu ümitsiz tespitlere eklenecek son şey -ama eklediğim şey- şu basit ama harika şiir olacak:

"a man a woman; a woman, a man
tristan, isolde; isolde, tristan"

(gottfried von strassburg)

“Bir gün geldi, besleyici kaynaklarım bütün bütüne tükendi eserlerimde. Yazdığım sözleri düzeltip parlatmaktan başka bir şey yapmaz olmuştum artık. Öyle doğruydu ki bu –yaptığım işi inceledikten sonra daha iyi anlamıştım bunu- usta bir tekniği bir ruh haline uygulamak yetermiş gibi, daha derin şiir gerçekleri arama çabasını artık gereksinmiyordum. Bunun yerine, bir şiir soytarılığına çeviriyordum şiir uğraşımı. Başka bir deyişle, daha önceleri sezip uzak durduğum bir yanlışlığa düşüyordum (güvenle, yaratıcı bir tazelikle yazmayı da bu sezgiyle öğrenmiştim); dolaylı da olsa, kendi şairliğim üstüne şiir yazma yanlışıydı bu. (Exegi monumentum… = Bir anıt diktim… Horatius) Bundan böyle kendi içimden bir çıkış noktası aramanın boşuna olacağı duygusuydu bu karmaşık duruma ilk tepkim. Kendimi kesin ve eksiksiz olarak ilk anlatmaya başladığım ‘Güney Denizleri’ni yazdığım günlerden bu yana yavaş yavaş yarattığım iç kişiliğimi, bir yazar olarak gelecekte beslenebileceğim bütün esin kaynaklarını hiçe indirgemenin ya da bunların niteliğinden kuşkulanmanın acısı pahasına, hiçbir zaman bile bile bir yana itemezdim. Şu anda duyduğum bu güçsüzlük karşısında, uygunluğunu ve verimliliğini daha önce denediğim yöntemlerle ve her buluşu, önem kazanma gücüne göre, teker teker değerlendirerek, düşüncelerimi yeniden gözden geçirme gerekliliğine bu yüzden boyun eğiyorum. Çünkü şiir, şiir üstüne konuşarak değil, uğrunda emek vererek ortaya çıkar.” (Pavese)

Hayriye Ünal, doksanlı yıllarda şiire başlayan bir şair. İlk kitabından (Saçları Vardır Aşkın) itibaren yaşam ve tarih ilişkisinde kurmuş şiirinin çatısını. Ünal şiirinde yaşam ve tarih, bir öğrenilmişliğin üzerinde ilişkilendiriliyor. Tarihini öğrenen yaşam ve yaşamını öğrenen tarih şeklinde açıklayabileceğimiz bir diyalektik örgü etrafında kurulan bu şiir epiğin temel özelliklerini içeriyor. Tarihini içselleştiriyormuş gibi göründüğü noktada, karşı çıkışını gerçekleştiriyor Ünal. Yaşamı ve tarihi yönlendiren mekanizmaları kurduğu uysallık tuzağıyla çözer çözmez, sert bir üslûpla ve nefesli bir söyleyişle eleştirmeye soyunuyor. Öyle ki, tarihî sembol ve kişilikler birdenbire bu şiirin silâhları olarak ortaya çıkıyor.

Göndergelerini tarihin ve yaşamın çakıştığı noktada kurup çatışmayı şiddetlendiriyor. Zaten, ilk kitabında bile bu bilinçli bir şekilde şiirlerinde yer alır: “Yaşamla tarihin ilişkisi yalındır / Biri ölmüş iki eski dost gibi” (Vakanüvisin Müsveddeleri). Yaşam ve tarih birbirleriyle iç içe geçen uzamlar oldukları kadar, aralarındaki gerilimin yarattığı fark insanın kendi uzamını yarattığı veya ürettiği alandır da aynı zamanda. Aynı şiirde: “Zamanın bilincidir tarih / Kamunun bilinçsizliği / Put yapımında bu çağa erişmedi hiçbir kavim / Ve kendine tapınmada ölüp gidenler” dizelerini görür görmez resmî tarihten kopuşunun put kırıcı bir unsur oluşunu algılamamız kolaylaşır. Şairin “göstergeler imparatorluğu”nun dışına kaçışının nedenselliği kendi kendine oluşur. Tarih, putlaştırıcı iktidarların tezgâhının aracı hâline gelmekle en başta bireye ve onun inanç dünyasına yabancılaşır. Kişisel ve minör tarihler değersiz ve anlamsızlaşır. Hayriye Ünal bir şair olarak tuzağın farkındadır; paradigmaların ve o paradigmaların aklının çağın ruhu adıyla kendini konuşlandırmasının altındaki boşluğu sezer ve bireysel çıkışını minör tarihini resmî tarihin içinde anlamlandırarak yapar. Tarihin büyük panosuna bakar ve elemanlarını oradan seçer; aslında bu tavır vakanüvisçinin tarihinin bir karşı çıkış yoluyla da olsa meşrulaştırılışının ifadesidir. Böylece, büyük tarih hiçbir zaman tam olarak reddedilmez; tersine, tarihin birey ve insan hakları açısından restorasyonu amaçlanır: “Değil mi ki insan / Sözcüğün tam anlamıyla insan olduğu yerde oynar.” İnsanın evrensel buyurganlığın içinde idamesi ezilenlerin üzerinden yeniden sorunsallaştırılır. Hayriye Ünal’ın insan üzerinden evrenselliği sorunsallaştırışı post modern bir tutum olarak görülebilir mi sorusu, Lyotard bağlamında anlamlı bir yanıta muhatap olabilir. Aslında sorunsallaştırılan evrensel olanın buyuran tarafı daha çok. Yani Lyotard terminolojisinden söylersek makro iktidarların paradigması altında ezilen kesimlerin ve mikro alanların sorunsallaşmasından bahsediyoruz. İşte Ünal, ezilenlerin mekaniği olarak bir tazyikte bulunuyor globale ve onun tüm yüzlerine. Bunu yaparken doğanın kudretine sığınmayı tercih ediyor, bu tercih muhtemelen bir güven sorununun ifadesi. Doğanın kendisine ve onun en ilişkisiz ve kendinden elemanlarına duyulan güvenin yerini hiçbir kurgusal eleman dolduramıyor sanki. Bu anlamda, modern dünyanın araç ve akılsallığı tartışmaya açılıyor ki bu da bir şiiri post modern bir mecrada görmemiz için yeterli ipuçlarını verir bize. Fakat hiçbir yapıt, post modern benzeri tanımlamaların cenderesinde tanımlanamaz ve temellendirilemez tıpkı epik kavramıyla tanımlamanın kâfi gelmeyeceği gibi. Ünal şiirinde öyle genel konulardan girişler yapıyor ki şiirinin böylesine özelleşmiş ve kozmopolit bir mecraya “sürükleneceğini” tahmin etmekte zorlanıyor alımlayıcı. Bu nokta şiirin cazibe oluşturan taraflarından sadece biri elbette. Genel bir aşktan bahsederken birdenbire kendinizi bedenlenmiş bir aşkın çekim alanında buluyorsunuz. Bu anlamıyla Ünal şiiri kesinlikle modern bir izlekten güç alıyor. Yani, aslında muğlâk ve soyutlanmış bir kavramsal durumdan diyalektik ve somut ölçütlere dönüşmüş bir duruma geçiş modern bir yordamın sonucudur.

Ayrıca, arzu ve güç arasındaki ilişki nesneleşmeyi denedikçe karşısındaki iktidar alanlarıyla çarpışıyor ve şiir içi gerilim artıyor diyebiliriz. Ama Ünal iktidarın kaynakları konusunda oldukça donanımlı hareket ediyor. İktidarın kaynağını mistik bir zemine dayamayı hiç düşünmüyor belki; ama doğrudan doğruya ataerkilliğe ve sömürü odaklarına atıfta bulunuyor elbette insan nefsinin (arzusunun) maddileşme zaafını es geçmeden. Nefsin iktidar talebini mistik olmayan politik bir zeminde tartışması onu modern algının sınırlarına çekiyor gibi görünse de modern ve aşkın olan’a somut güçlü tepki verişiyle modern’i tam da kaynağından vuruyor. Aslında yine de şunu söylemek gerekir: Ataerkillik mevzusundaki çıkışı moderniteden çok feodallikle ilgili görünüyor kimi kez. Yani, yerinde bir tespitle ataerkilliğin modern’in değil, feodal’in iktidarı olduğunu; fakat en nihayetinde modern’in feodalin boşalttığı alanı doldururken ataerkilliğin dizgelerinden olduğu gibi yararlandığını da görüyor şair. Kadın meselelerinde yaptığı çıkış bu anlamda sınıfsal değil, insanidir. Âdemin Kızlarından Biri (2003) kitabındaki “Kemoterapi” şiiri sorunsalını genel anlamda en belirgin kıldığı şiirlerden biri: “Toprağa sahip olmak / Çimentoya, kirece, tuğlaya / Demire, gümüşe ve altına / Bakıra, plâtine ve elmasa / Ataya, kadına, çocuğa.” Ayrıca, feodallik konusunda yaptığımız saptama bu şiirin içinde açıkça ifade ediliyor zaten: “Feodal yosma diye çağırdılar bir gün FE-O-DAL.” Doksanlarda genç bir kız olarak acısını çektiği ruh hâli iki binlerde daha güçlü, bilinçli ve sert bir karşı çıkışın yolunu açar: ‘Geldim doksanlardan naifçe iki bine’ derken bile analiz yapan bir edadadır. Erkek egemen kültürün köklü iktidarı karşısında bocalayışını bir imtihan olarak algılar; yükümlülüğünün gereğini sertleşerek verir. Öyle ki, neredeyse hiçbir kadın şairin yeltenmediği ölçüde sert ve girift bir dille isyanını gerçekleştirir.

Bu isyanın dilsel kökleri yine ataerkil kaynaklara dayanır ve bunun farkındadır Ünal: “Hey sözleriyle zihnimi çelen / Geniş omuzlu erk / ek / Erkini kutsuyorum.” Bir kurban ritüelindeymişçesine sunar kendini, ezikliğini dilinde taşıyan bir edanın kurbanıdır artık o. Dilinde taşıdığı eziklik hiddete dönüşür ve ataerkil düşünce döngüsünün içinde kalışının çaresizliğini, “ümit bayat bir tat bırakmaya başlamıştır” diyerek hafifletemeyecektir; çünkü kurbanın İbrahim’i kayıptır artık. Muğlâklaşan İbrahim sembolü şairi bir muhatap arayışına iter. Zira bir kurban olarak İshak nefret edilen olma duygusunun altında ezilir, nefret eden İbrahim’dir belki; ama bunu ondan isteyen kimdir? Yani eyleyenin eyleyeninin muğlâklığı yazgısaldır. Bu yazgıyı öteledikçe eyleyenin simulakrları çıkar karşısına (ama aslâ gerçekliğin kendisi değil) ve simulakrlarla giriştiği kör döğüş bir oyalanmadır, muhatabın evrensel gerçekliğin soyutunda sökün eder gibi yaptığı bir kurmaca. Fakat İbrahim’in fiilî eylemi, yani kurban edişi bir gerçektir, simulakrın kendisi bir gerçekliğe karşılık gelmez; onun yerine eyleminin doğurduğu sonuç bir gerçekliğe tekabül eder, eyleminin kaynağı ise yazgısaldır. İşte şair, kurban edilen olarak eylemin kaynağına yönelik bir taarruza geçemez, bir yazgı olarak isyan eder sadece. Eylemin simulakrlarının doğurduğu sonuçları bir bir yok etmeye soyunur. Simulakrların nesnesi ataerkillik ve kapitalizmin görüngüleridir, putları yıkacak olan şairin edası ve eylemidir. Bu anlamda, Ünal’ın mücadelesi en az Don Kişot kadar dışsaldır! Kaldı ki: “Arkaik ve ilkeldir her gün görev bellediğim alnımı / yere koyuşlar kavmime göre / Diz kırıp oturmalar kavmime göre / El açıp yüze sürmeler kavmime göre” dediğinde dışsal ideolojik-dinsel bir eleştiri geliştirir; öze yönelik eleştirisi dışarıdan içeriye doğrudur. Oysa yazgıya yönelecek eleştiri içten dışa ve dıştan içe döngülenen mistik bir hassasiyeti kapsadığı ölçüde anlamlıdır. Ünal şiiri böyle bir mistifikasyonu içermediği gibi sosyo-politik göndergeler evrenini muhatap alarak zaten seçimini yapmıştır. Ünal’ın seçimi yazgıyı hedef almadığı için gerçekliğin iç dünyasını bile isteye ıskalar, onun görüngüleriyle mücadele eder. Ama en nihayetinde görüngülerin çeşitliliği ve kozmopolitliği baskısını şiirinde hissettirecektir öngörüsünde bulunmamız o kadar da saçma değil. Hatta bu baskıyı nötrlemek için çoksesli şiirini yazmaya koyulacaktır, bu dönem Ünal şiiri için mistikleşme yolunda önemli bir adım olabilir gerçeğin kendisini arama yolunda. Onca aşkın ve tikel hâlin getirdiği ağsal yük, belli bir yoğunluğa ulaştığında görüngülerin açıldığı ve her görüngünün kendi nüvesini boşalttığı anla ilişkiye geçer şair zihni ki artık kendi mistifikasyonunu öğrenilmiş mistik retorikten azade oluşturacaktır. Çoksesli şiir poetikası basamak basamak ilerleyen bir şiirle karşı karşıysak şiir içi bazı aşırılaştırmaların ve ötekiliğin sınırını ihlâl eden bazı yabancılaşma hamlelerinin atılması kaçınılmazdır ve her hamlede şiir içi unsurlar biraz daha giriftleşerek derinleşecektir. Bu derinleşme kendi metafiziğine kavuşan her kavram ve olgu kadar gerçektir. Fakat Ünal şiiri çoksesliliği kabul ederek bir kibirlilik hâlinin uzağında konuşlanmasıyla merkezkaçtan ivmelenecek cesarete sahip olduğunu göstermiştir; bu cesaret onun şiirinin güçlenmesinin yegâne dayanağıdır.

Aslında temel çelişki şudur: Bireyle evrensel arasında kutsallık çatışması vardır; iman eden için birey evrenselden daha kutsaldır. Ünal şiirinde ise bireysel olan kutsallığın metafiziğine nüfuz etmeyi reddedip evrensel olan’ın çekim alanında hayat bulur; ama bu hayat buluş evrensel karşıtlığı şeklinde konuşlanan bireyselin politikasıdır daha çok. Kendi bilinç alanının içinde kalan mikro kozmoslarla bilinç üstü makro iktidarlar arasında bir metafizik kutupsuzlaşma ortaya çıkar. Ama bu kutupsuzlaşma mutlağın çerçevesi içinde tezahür eder ki Ünal şiiri bu çerçevenin dışını ve bu çerçeve dışına kaçan metafiziği sorunsallaştırmaktan kaçınır kendi içsel deneyimini tartışmaya açmayı reddederek. Ünal şiirinin özelliği varoluşunun özünü değil, o varoluşun kendi dışıyla kurduğu bağı ve diğer varoluş biçimleriyle arasındaki ötekilik ilişkisini taşımasıdır.

Sonuç olarak, Ünal şiirinde söylenilmesi gereken günaha bata çıka giderek ötekiyle arasındaki sınırları belirsizleştirir yoksa ötekinin kendisini değil. Ötekini belirsizleştiren bir nihilist mistik hiç değildir yani. Yapıcı-mistiğin tam içeriden kendini belirsizleştirerek ötekiyle sınırlarını belirsizleştirmesini ise hiç denemez. O, daha çok Kierkegaard’ın dediği şekliyle “Günah, doğası gereği sezgiseldir” güdüsüyle şiirinin içinde günahı deneyimleyen ve kendini açan bir şair olarak ön plâna çıkar ki bu da kendi alışkanlıklarına batmış bir zümrenin, toplumun veya çağın unuttuklarını hatırlatması adına şairin üstüne aldığı bir vebaldir.

(…)

(“Doksanların Doğurgan Epiği” başlıklı yazıdan, Karagöz sayı 9, Ekim Kasım Aralık 2009)

ELEŞTİRMEN ŞAİRE TESLİM OLURSA onun gizli buyruklarını uygular. Bu buyruklar, şairin ortaya koyduğu imajda, yazılarında ve özyaşam öyküsünde yer alan göstergeler zinciridir. (…)

*

YAZIYLA BİR ŞAİR bölümünde Hayriye Ünal, Haydar Ergülen şiirini yazdı:

(…) Okuyucu, eleştirimin temeline yönelik olarak “niçin sarsıcı olsun ki şiir” diye bir soru yöneltebilir. Hiç değilse iyi bir şiir okuyucusu olarak sarsılmayı beklemem benim kişisel beklentim olmakla açıklanamaz. Bunu bekleyen birçok kişiyi biliyoruz şiir tarihinden (örn. Korkulu Ustalık’ta s. 511, T. Uyar: “Mesele sadece güzel şiir, ‘antolojik’ şiir yazmak değil, bir parça da bir şeyi sarsan şiir yazmak”). Her zaman daha iyi bir şiiri özlüyorsak ve şiir eleştirisi de bunun için gerekliyse, gündemde bir şekilde yer tutan şiirleri daha iyisi konusunda sınama hakkımız da vardır. Dolayısıyla bu yazı, bu şiirlerin beni niçin hiç etkilemediğini, hatta saf retorik olup olmadıkları konusundaki şüphemin nedenini merak etmemden doğmuştur. Bunun yanıtını sadece şiir değil, şair de veriyor gibi. (…)

*

SAYIYLA 1 DERGİ bölümünde devrimci edebiyatın önemli adımlarından biri olan DEVİNİM LX dergisi inceleniyor:

Haluk Aker “Geçtiğimiz ay da edebiyat dergilerinde dişe dokunur bir şey bulamadık. Sanki hepsi sözleşmişler gibi ‘dergi çıkarmak için’ çıkıyorlar. Bir atılım isteği, bir silkiniş umudunu bile vermiyorlar. Bu açıdan edebiyata saygı duyan, onun gelişim olanaklarını arayan herkes dergiler’e karşı ciddi bir tavır almalıdır.” diyor. O yıllarda yayımlanan dergilere dikkat edelim: A, Diriliş, Yeni Dergi, Soyut, Türk Dili, Varlık, Dost, Yeni Ufuklar, Yapraklar 65, Ortam, Değişim, Şiir Sanatı, Yön…

*

GEÇMİŞTEN GEÇMEMİŞTEN 1946 yılına dair Oktay Rifat’tan bir gözlem

Aşağıdaki şiiri Varlık dergisinde yayımlamıştım. Bir yılı geçti galiba. Onu burada yayımlamak istediğimde şiirde bazı şeylerin değiştiğini fark ettim. Değişen gerçekliklerle uyuşma anlamında dürüst olmak zorunda değiliz şiirde. Hiç değiliz, ama mizacım gereği “ey eğme”nin eğme’sinden rahatsız olmam onu atmama yetti. “Sevmem uzun uzun”, “severim uzun uzun” oldu. Doğrusu ya en doğrusu da bu. Kitaplarıma koymayacağım bir şiir, şimdilik yani, bunun için burada yayımlamak gerekti. (h.ünal)

1. ölü ya da diri

bana değmez

2. bana eğmez

bu ufuklar beni almaz bu bitap

3. bu kitap

daraldıkça açacak açıldıkça ey hep az

4. ep ey hazla

yetinmeyi bilmiş erme ey

5. verme kuleler

tepeler de lazım olacak her şey sırasıyla

6. her şey gayrıyla

ince duvarlı otellerde öğrenilir adab-ı muaşeret

7. ne hırgür ne gürültü ne mülahaza

ben buyum serin sakin revaç bulmaz koylarım

8. huylarım

huysuzlarım her şey zarardır bir kopuğa

9. bir kopuk

bana baksa baktığı yerde ben olmam

10. ben olmam

dünyanın nescini bozuverecek git kopuk

11. kopmuşsa düğmelerim hızınla

sabırsızsan alırken beni karşına

12. beni karşıla

bitince ağzım yanaklarım boynum… her şey sırasıyla

13. severim uzun uzun

yolları birazdan basacak karanlıkla

                                               “kuşkusuz gözlerimle git, muttaki gözlerimle”

Hadi artık eylen biraz, oyalan ve kal

                Burada silahlar boşaltıldı

                Burada incelikli bir soğuk savaş

Başlamayacak

Garanti

Ama istersen

Holywood’da bir trajik, Petersburg’da bir mujik

yaka paça atılmışsa   

Bir yer altı adamıysa çarpıştıkça küfrettiğimiz

Daha dikkatli olmalıyız

                Proust okurken yatak odasında bir josefine 

                Musil’de berjere dayanmalıyız

Solgun ve muttaki görünenlere

Sonuna kadar, dayanmalıyız

Bir deniz kadar canlıdır kıpır kıpır kalbi

Bütün okyanusların bildiği bir sır

Eğil “vereceğim” de “herkesin bilmediği”

kimsenin görmediği bir cürmü, söyle

burada ağır basıyorsa kefe

burada sırrın faş olmuşsa kendinde bir taş

buluyorsan bakarken bir mazluma

mülteci yüreğim demezsin gevşemiş imgeleminle

mültecinin rezilliğini bilirsen

Zehra ağlarken elleri ellerinde kömürleşmiş kocası

grizu diye bir gerçeğimiz de vardı

sayısız gerçek bulabilirim sayısız korku

sayısız itiraf bulabilirim sahte kefaretler ödemek için

tanrının eli deriz buna

                fonetik açıdan kusursuz bir tını

                bulabiliriz ölüm hakkında bir koleksiyon

yapabiliriz sıfır sıfıra eşittir bu doğrudur

                ama bu doğruyla bir yere gidemeyiz

herkes için striptiz

biri için tapınma

                otizm de bir makine olmaktır

                bu sırayla yazınca

cool anılara dönüşmesin diye uğraştığımız didindiğimiz

geçmişin felaketi

felaketin üstüne titrediğimiz -yeryüzü mü konuşan-

doğsun diye doğsun doğ doğ –tam burada işte diyemediğim şey

her şey yolunda mı, değil

niçin susmuyor mezarlıkta bir kemik

niçin ısrarla aynı tutkularla çalkalanarak

first class bir mezarda –bu benim, şehit gibi kefensiz 

gözü açık gittiğimden değil ne açım ne tok

ne ders almış ne şehvetsiz

bence bir kez olsun birbirimizi..

yeniden o sabah sevişmesi

nonlineer denklemler bunda da etkili

sonuç değişebilir, küçük kızlar ağlarken gülebilir

bence son kez olsun birbirimizi..

mandelbrot, euclid’i herkesten çok sevmişti

burada önce sessizliği sağlayalım

…………………………………..

.………………………………….

kelimeler ağırlaşsın ve Amerikalı polis kararlı bir şekilde:

- sonra hepimiz eve gidebiliriz!