âdemin kizlarindan biri

Merve Koçak Kurt sordu: Hayatýnýzý bir þiire benzetseydiniz bu þiirin adý ne olurdu?

Hayriye Ünal yanýtladý: Maça kýzý maça as alýr.

(söyleþinin tamamý Turuncu dergisi 2009 güz)

Juan Goytisolo soruyor:

Soðuk savaþý kazananlar, tarihte eþi görülmemiþ bir þeyi baþarmaktalar: Ýnsan türünü kurnaz bir teknobilim ve teknopazar karýþýmý yoluyla beyinsizleþtirmek. Kesinlikle önceden görünür olmayan yollardan geçerek olumsuz ütopyalara yaklaþýyoruz. Bu programlanmýþ felakete karþý insan türünü korumak için edebiyat ne yapabilir?

Günter Grass yanýtlýyor:

Bu korkunç soruyla ilk karþýlaþtýðýmda Alman dilinde genç bir yazardým henüz. Ýkinci Dünya Savaþý’nýn sonunda en fazla 17 yaþýndaydým. Kendime ait sanatsal projelerim vardý, ama benim kuþaðým ve yeniden baþlayan Alman edebiyatý yazarlarý için temel temalar belirlenmiþti: Almanya’nýn baþlattýðý katliam savaþý, tam teslimiyet, cinayetler ve onlarýn trajik yansýmasý. Ayný zamanda, 1950’lerin baþýnda Batý Almanya’nýn hükmeden cumhuriyetinde –Doðu Almanya’da da durum aynýydý- geçmiþ konusunda sansüre tanýk oldum. Bazý politik yöneticiler, hatta aydýnlar efsaneler yarattýlar. Aldatýlmýþ ve “Hamelin’in flütçüleri” tarafýndan yönlendirilmiþ zavallý bir halktan bahsediyorlardý. Oysa, bu kötü dönemde çocuk ve genç olarak çok iyi hatýrlýyorum, her þey alenen olmuþtu. Yalanlar gün gibi ortadaydý, ama Almanlarýn çoðu 1945’ten sonra þu düsturu benimsediler: Bu konudan konuþmamak, her þeyi unutuþun paltosuyla örtmek ve hiçbir þeyi kurcalamamak.

Genç edebiyat iþte bu duruma bir çözüm getirmek istiyordu. Baþtan beri, bu sessizliðe ve unutuþa karþýydýk. Resmi yatýþtýrma giriþimlerinin karþýsýnda, statükonun karþýsýnda ve yeni kuþaklarý gerçekten uzaklaþtýrarak geçmiþi bazen saklayan ya da çarpýtan tarih yazýmýnýn karþýsýnda hep bu karþý koyuþu benimsedim. Bunu engellemek edebiyatýn göreviydi.

Heinrich Böll ve ben, “milletin bilinci” olarak adlandýrýlmayý her zaman reddettik. Çok aptalca. Yazar olarak milleti kendi sorumluluklarýndan kurtarmak için, millet kendi bilincine karþý sorumluluk hissetmesin diye milletin bilinci olamayýz. Her þeye karþýn Alman yazarlar yalanlarla gizlenen ve üstü örtülü þeyleri açýða çýkardýlar. Kaçýnýlmaz olan bir hafýza yenileme çalýþmasý yaptýlar. Sonu gelmeyecek bir görev de olsa bu görevi yerine getirdiler. (çev. Berran Tözer)

Michael Jacob sormuþ:

Sýk sýk mezarlýklara gidiyorsunuz, deðil mi?

E.M. Cioran:

Mezarlýklara düþkünlüðüm vardýr, ama artýk mezarlýklar pek güzel deðil, týka basa dolular. Dostlarýmý gördüðümde ya da üzüntü ve umutsuzluk anlarýný yaþayan yabancýlarý, onlara verecek sadece þu öðüdüm var: “Bir mezarlýkta 20 dakika kalýnýz, az sonra, acýnýz tümüyle sönmeyecek ama epey geride kaldýðýný göreceksiniz.” Baþka bir gün, tanýdýðým bir genç kýzla karþýlaþtým, bir aþk acýsýyla umutsuzluða düþmüþtü, ona þöyle dedim: “Dinleyin, Montparnasse’tan pek uzakta deðilsiniz, oraya gidin, bir yarým saat dolaþýn, acýnýzýn dayanýlabilir olduðunu göreceksiniz.” Bu, bir doktoru görmekten daha iyidir. Bir mezarlýk gezintisi neredeyse kendiliðinden bir bilgelik dersidir. Ben, bizzat, bu tür yöntemleri her zaman uyguladým, çok önemli olmayabilir ama görece etkilidir. Derin bir umutsuzluk içinde olan birine ne söylemek istersiniz? Hiçbir þey ya da hemen hemen öyle bir þey. Bu tür bir boþluða gerçekten dayanabilmenin tek yolu hiçlik bilincine sahip olmaktýr. Yoksa, hayat dayanýlmaz olur. Hiçlik bilincine sahipseniz baþýnýza gelen her þey, normal ölçülerini korur ve umutsuzluðun abartýlmasýný çaðrýþtýran boyutlara varmaz.

Breton soruyor:

Sokakta karþýlaþtýðýnýz bir kadýnýn gözüne nasýl çarpabilirsiniz?

Breton yanýtlýyor:

Asaf Hâlet Çelebi’ye soruyorlar: “Son bir yýl içerisinde en beðendiðiniz hikâye kitabý, þiir kitabý, tiyatro, film, resim sergisi hangisidir?"

CEVAP:

-Hikâye kitabý: Yok

-Þiir kitabý: Yok

-Roman: Hatýrlamýyorum

-Tiyatro: Yok

-Film: Hiç yok.

(Yýl: 1956)

Yeni Þafak gazetesi soruyor: Deneysel þiir neyi deniyor?

Hayriye Ünal yanýt:

Deneysel þiir, biçimsel süreçlerin son kerte saydamsýzlaþmalarý ile ortaya çýkan þiirdir. Deneysel alanda kayda deðer bir þey ortaya koymak ciddi bir emek ister. Süre giden þiirde yeteneðini ve ustalýðýný kanýtlamýþ bir þairin deneysel çabalarý kesinlikle dikkate deðerdir. Ýyi þiir deneyselliði de içerir. Jean Cohen þiirin dilde patolojik bir form olarak ve tümüyle bir olumsuzluk olarak göründüðünü söyler. Þiir, dilin standart kullanýmýný bir üst düzeye taþýyabilmek için bozar. Dolayýsýyla þiiri tanýmlarken örtük bir deneysellikten de söz etmiþ oluruz.

Ülkemizde deneysel þiirin kapsamý konusunda okurun, hatta þairin kafasý karýþýktýr. Puntoyu beþ katlý yazmakla bir þey denenmiþ olabilir, ama ortaya çýkan her zaman þiir midir? Nasýl her kafiyeli veya alt alta dizili söz öbeði þiir tanýmýný hak etmiyorsa, herhangi bir düzenleme de deneysel þiir deðildir. Sanki ciddi bir etiketleme sýkýntýsý var. Dýþta etiket ve ambalaj, içinde de þiir, etiket böyle söylüyor, diyerek bir deneyi þiir saymam gerekiyorsa, Trainspotting filmi sayesinde satýþý artan Adidas Gazelle bir ayakkabýyý pahasýndan fazlaya alanlardan farkým kalmaz. Üstelik bu mantýkla herkesten bir Duchamp çýkarabiliriz demektir. Ýþin ‘yanýlma’ kýsmýný nasýlsa ölçen bir yiðit yok.

         Oktay Rifat’ýn sevdiðim bir sözü var; “iþ tartýþmaya dökülecekse kavramlarýn sýnýrlarý belli olmalý” der. Deneysel tür tanýmlamasýna giriþilecekse literatüre bakalým. Bugün batýda deneysel þiir denince interaktif ve integratif tüm ‘þiir’ler akla gelmektedir: Baþta görsel þiir olmak üzre, fonetik, dijital, ses-þiir, performans, madde-siz, video, siber þiir, holo-þiir, mail-art vb. Keza görsel þiir de kendi içinde kaligrafi, grafik desen, kolaj, nesiç vb. türlere ayrýlmaktadýr. Bir geleneði olan somut þiir ise zaten deneysel türün altýnda bir þube olarak geçer. Textetc.com’da yayýmlanan “Deneysel Þiir” baþlýklý makalenin ilk maddesi somut þiirdir ve modernist örneði Apollinaire’in “Coeur Couronne et Mirror” adlý kaligramýdýr.

         Deneysel araçlarý ise; sözdizimsel, semiyotik, mekansal deformasyon; þiir dýþý türlere açýlma; dil-dýþý dizgeleri dile eklemleme; transformasyon; söylem kýrma, kalýcý bir anlamsýzlýk üretme iddiasýnda olmayan semantik kopukluk ve dil-içi esnetmeler olarak gruplayabilirim.

Deneysellik her zaman gündemde kalmalýdýr ama fonksiyonel olmak þartýyla. Açýlýmda payý olacaktýr, açýlýmýn kendisi olarak deðil, malzemenin optimizasyonu için yollardan bir yol olarak. Ama nasýl demeli: Bilgi þart!

*Conrad Bayer: “Þimdi herkes þair olabilir”

Tzvetan Todorov soruyor:

“Karþý düþüncede olanlarýn biçimcilik diye adlandýrdýklarý þeyi oluþturan temel görüþler nelerdir, size göre?

         Roman Jacobson cevaplýyor:

“Her türlü dogmaya karþý çýkma, þiirsel yapýtý þiirsel yapýt olarak ele alýp içine girme zorunluluðu, þiirsel yapýtý tamamýyla bölünmez bir bütün olarak kabul etme gibi görüþlerdi diyebilirim. Þiirsel olandan ya da olmayandan da söz edilemez, çünkü þiirsel yapýtý belirgin kýlan özellik, þiirsel egemen öðedir; iþte incelenmesi gereken de budur. Deðiþik oluþturucu öðeleri birbirinden ayýrmama, onlarý karþýlýklý baðýntýlarý içinde deðerlendirme eðilimi de söz konusudur. Uyak yalnýzca bir ses olgusu deðildir; ses olgusunun yaný sýra bir anlam, bir dilbilgisi, bir tumturak, vb. olgusudur. Herhangi bir þiirsel teknik için de ayný þey söz konusudur.”

Muriel Steinmets soruyor:

-Yannis Ritsos’un þiirinizi “epik lirizm” diye sýnýflandýrmasý þaþýrtýcýydý. Bu sýnýflanmaya katýlýyor musunuz, bu þiir mümkün müdür, bugün hâlâ, batýda destanýn yüzyýllar önce kaybolmuþ bir tür olduðunu, lirizmin pek çok eleþtiriye uðradýðýný da gözeterek yorumlar mýsýnýz?

Mahmud Derviþ yanýtlýyor:

Epik þiir, geleneksel anlamýyla algýlarsak, uzun süre önce yok olmuþtur. Hegel’in de öngördüðü üzere, epik þiir eski uygarlýklara baðlýdýr. Lirizm ise her zaman var olmuþtur; çünkü her zaman bir “ben”in çoðulluðunu bünyesinde taþýmaktadýr. Bu tip þiir ayrýntýlarý, bir halkýn ruhunun parçalarýný dile getirir. Halktan daha çok, halký oluþturan bireylerle ilgilenir. Bu kavramlar elbette Arap þiirinde güçlü bir þekilde yoklar; batý dillerinden çevrilmiþlerdir. Batý dünyasý’nda, lirizmin ne epik ne de dramatik olduðu; tiyatroya yaraþýr bir duygu olduðu söylenir. Tam tersine bizim Arap Edebiyatý ise baþlangýcýnda, kökende liriktir; ama sonra diðer akýmlarý takip eder. Arap edebiyatýnda da çeþitli türler vardýr. Ritsos benim þiirimi “epik lirizm” olarak tanýmlarken, þiirin mimarisini yapýsýný ve bu yapý içindeki sesin çeþitliliðinden bahsetmek istemiþtir. Sadece benim sesim deðil, baþkalarýnýn da sesi de var ki bu bir grubu ima eder.

Þiirim sýnýrlý ve kiþisel bir mekânda, alanda yer almýyor; ama tarihî ve coðrafik bir plan üzerinde geniþ bir alanda bulunuyor. Bu noktada bazý metinlerim, epik þiiri çaðrýþtýrabilir. Bu þiirlerdeki lirizm ne kiþisel ne de bireysel; kolektif lirizmdir. Bu da ne tamamen lirik ne de tamamen epik bir þiiri iþaret eder. Arap dünyasýnda da lirizm aðýr saldýrýlara, eleþtirilere uðradý. Genç þairler kavramlara hakimiyetlerini biraz kaybettiler; sürekli olarak romantizm ile lirizmi birbirine karýþtýrýyorlar.

(Humanite, Fransýzcadan çev. Ali Kozan)

Sedat Ergin 1982’de soruyor:

“Dallas dizisinin Türk toplumunda bu kadar ilgi görmesini nasýl deðerlendiriyorsunuz?”

Ece Ayhan yanýtlýyor:

“1954’ten bu yanadýr, bu toplumun temel niteliði üzerinde kuþku duyuyorum… Giderek bu kuþku derin kuyu bir kuþku durumuna geldiydi… Ben diyeceðim ki, ben diyorum ki, bu gerçeði yazarken ileri gittiðimi de sanmýyorum; insanlarýmýzýn %99’u Ceyar’dýr þu ya da bu biçimde; örtüleri kaldýrýrsak gerçeði görürüz. Kaldýralým!

… 1912’de Paris’te Stravinski’nin ‘Bahar Âyini’ çalýnýyormuþ ilk kez. Daha müziðin, yapýtýn baþlarýndayken salonda ýslýklar, yuhalar duyulmaya, kavgalar çýkmaya baþlýyor. ‘Barbar güdüler’ ayaklanmýþtýr çünkü… Birkaç yýl sonra ‘Bahar Âyini’ Paris’te yine çalýnýyor, müzik (ayný) kentlilerce güzel bulunmuþtur bulunuyor! (Ama Stravinski buruþturulmuþtur o baþka! Zaten adam o günden sonra ayaða kalkamadý kalkamamýþtýr.)”